Ooit kwam tijdens een workshop het thema ‘verantwoordelijkheid’ ter sprake. Toen ik zei dat we ons eigenlijk voor alles en iedereen verantwoordelijk zouden moeten voelen, gebeurde er iets in de groep. Mensen schoven wat ongemakkelijk op hun stoel, er verschenen fronsen in voorhoofden en al snel kwam het protest.
‘Ho eens even. Ik ben toch niet verantwoordelijk voor anderen die hun eigen leven verzieken?’ ‘Ik kán toch niet overal verantwoordelijk voor zijn?’

Er kwamen verhalen over verantwoordelijkheden die als last en verplichting werden ervaren, als iets dat ten koste ging van tijd en vrijheid. En ook gedachten als: eigen schuld, dikke bult werden geopperd. Het woord verantwoordelijkheid kan dus veel oproepen. Misschien zit er, zonder dat het wordt uitgesproken, al snel een verwachting onder: dat je iets moet doen, oplossen of veranderen.

Natuurlijk reik je een helpende hand aan wanneer iemand op straat valt. Daar gaat het niet om. Het gaat om iets subtielers. Wat gebeurt er in ons wanneer de ander of de wereld ons iets laat zien wat moeilijk is? Wanneer we zeggen: ‘het leed van de ander is niet mijn verantwoordelijkheid’, wat gebeurt er dan vanbinnen? Misschien ontstaat er wat afstand. Misschien is dat prettig, omdat het helpt om bij jezelf te blijven. Of misschien maakt die afstand het ook gemakkelijker om niet te hoeven kijken, reageren of voelen.

Zoals ik het begrijp, sprak de Boeddha binnen deze context over compassie: het vermogen om het lijden van een ander te zien en je er niet voor af te sluiten en zonder het lijden van die ander volledig over te nemen. Ieder mens leeft immers ook met zijn eigen keuzes en de gevolgen daarvan. Compassie betekent dan niet dat je de reddende engel hoeft te zijn. Het kan ook betekenen dat je ziet wat er is, geraakt wordt en tegelijk voelt waar jouw invloed ophoudt.

Het boeddhisme kent verschillende tradities en invalshoeken waarin begrippen als verantwoordelijkheid en compassie op uiteenlopende manieren worden benaderd. Daarom wil ik hier niet doen alsof er één boeddhistische leer bestaat waarin verantwoordelijkheid en compassie eenvoudig samenvallen.

Voor nu kunnen we wel zeggen dat alles naar ons toetrekken misschien iets anders is dan verantwoordelijkheidsgevoel. Net als alles van ons afduwen. Misschien ligt ergens daartussen een ruimte om te zien wat er is, te voelen wat het met ons doet en van daaruit te kijken wat een passende stap zou kunnen zijn. Soms is dat handelen. Soms is het loslaten.
Bovendien kunnen we misschien ook zien dat er een verschil is tussen verantwoordelijk zijn voor het leven van een ander en verantwoordelijkheid voelen ten opzichte van wat zich aandient. We zijn niet verantwoordelijk voor de keuzes, het gedrag of het lijden van een ander. Maar we kunnen wel verantwoordelijkheid nemen voor de manier waarop wij ons ertoe verhouden.

En zo kom ik terug bij die eerste uitspraak: dat we ons voor alles en iedereen verantwoordelijk zouden moeten voelen. Misschien zit het in het woord ‘voelen’. Misschien gaat verantwoordelijkheid niet over alles dragen en ook niet over alles oplossen. Misschien gaat het er meer om dat we onze gevoelens en die van anderen niet meteen buitensluiten.